Los municipios como agentes de mejora educativa: El caso del Departamento de Administración de Educación Municipal de Cunco (Chile)
Contenido principal del artículo
Resumen
Objetivo: Analizar las actuaciones del Departamento de Administración de Educación Municipal (DAEM) de Cunco para comprender su contribución a la mejora educativa. Método: Se realizó un estudio de caso único con enfoque mixto que integró análisis documental, entrevistas semiestructuradas y un cuestionario aplicado a miembros de la comunidad educativa. El análisis combinó codificación cualitativa, estadística descriptiva y triangulación narrativa. Resultados y discusión: Se observan avances en acompañamiento pedagógico e inclusión, junto con debilidades en planificación estratégica, uso sistemático de información y participación territorial. También emergen condicionantes políticos y culturales -interferencias en la gestión, cultura comunal y autonomía limitada- junto con fortalezas como la cohesión y experiencia del equipo DAEM. Conclusiones: Consolidar el aporte de la gestión municipal requiere fortalecer la autonomía profesional, reconstruir confianzas y generar estructuras estables de colaboración orientadas al aprendizaje organizacional y la mejora sostenida del sistema educativo local.
Detalles del artículo
Referencias
Adolfsson, C. H. (2024). The local governance of Swedish schools in light of a new educational policy landscape: Empirical exploration and theoretical elaboration. Nordic Journal of Studies in Educational Policy, 10(2), 85–97. https://doi.org/10.1080/20020317.2024.2348298
Ainscow, M. (2020). Promoting inclusion and equity in education: Lessons from international experiences. Nordic Journal of Studies in Educational Policy, 6(1), 7–16. https://doi.org/10.1080/20020317.2020.1729587
Anderson, S., & Rincón-Gallardo, S. (2021). Learning to lead school districts effectively: A literature review. Ontario Institute for Studies in Education, University of Toronto; Liberating Learning. https://ohioinclusiveinstructionalleadership.org/wp-content/uploads/2023/05/Anderson-Rincon-Gallardo_Lit-Review_final.pdf
Ariza, M. A., & Ramos, J. L. (2022). Gobernanza educativa en América Latina: ¿Autonomía con equidad? Perfiles Educativos, 44(178), 10–31. https://doi.org/10.22201/iisue.24486167e.2022.178.60596
Beer, A. (2023). The governance of place-based policies now and in the future? OECD-EC High-Level Expert Workshop Series. The governance of place-based policies now and in the future (pp. 1-48). OCDE. https://www.oecd.org/regional/place-based-policies-for-the-future.htm
Bellei, C., & Muñoz, G. (2023). Modelos de regulación, políticas educativas y cambios en el sistema educativo: Un análisis a largo plazo del caso chileno. Journal of Educational Change, 24, 49–76. https://doi.org/10.1007/s10833-021-09435-1
Berg, B. L. and Lune, H. (2012). Qualitative Research Methods for the Social Sciences. Pearson.
British Educational Research Association. (2018). Ethical guidelines for educational research (4th ed.). London: BERA. https://www.bera.ac.uk/wp-content/uploads/2018/06/BERA-Ethical-Guidelines-for-Educational-Research_4thEdn_2018.pdf
De Lima, M., Lima, F., & Ferreira, R. (2024). Políticas públicas de gestão escolar e liderança educacional: Um estudo de caso do modelo de Sobral no Ceará. Educação, Ciência e Cultura, 29(1). https://doi.org/10.18316/recc.v29i1.11198
Etikan, I., Musa, S. A., & Alkassim, R. S. (2016). Comparison of convenience sampling and purposive sampling. American Journal of Theoretical and Applied Statistics, 5(1), 1–4. https://doi.org/10.11648/j.ajtas.20160501.11
Flick, U. (2004). Introducción a la investigación cualitativa. Morata.
Forés, A., & Parcerisa, A. (Eds.). (2021). Educació 360: Més enllà del temps lectiu: Una aproximació a les dades de participació i als agents de l’ecosistema educatiu. Col·lecció Polítiques, 89. https://interaccio.diba.cat/sites/interaccio.diba.cat/files/c75-educio360_pol89.pdf
Fullan, M. (2021). The right drivers for whole system success: The case for measuring what matters in education. Centre for Strategic Education (Seminar Series 257). https://michaelfullan.ca/wp-content/uploads/2021/03/Fullan-CSE-Leading-Education-Series-01-2021R2-compressed.pdf
Fullan, M., & Quinn, J. (2016). Coherence: The right drivers in action for schools, districts, and systems. Corwin Press.
Fullan, M., & Gallagher, M. J. (2020). The devil is in the details: System solutions for equity, excellence, and well-being. Corwin Press.
Greany, T. (2020). Place-based governance and leadership in decentralised school systems: evidence from England. Journal of Education Policy, 37(2), 247–268. https://doi.org/10.1080/02680939.2020.1792554
Guba, E., & Lincoln, Y. (1994). Competing paradigms in qualitative research. En Denzin N. K. & Lincoln. Y (Eds.). Handbook of qualitative research (pp. 105-117). Sage.
Hargreaves, A. (2023). Leadership from the middle: The beating heart of educational transformation (1st ed.). Routledge.
Hernández, R., Fernández, C., & Baptista, M. (2019). Metodología de la investigación (6.ª ed.). McGraw-Hill / Interamericana Editores.
Ilustre Municipalidad de Cunco. (2023). Plan anual de desarrollo educativo municipal 2024 (PADEM). Departamento de Administración de Educación Municipal de Cunco.
______. (2024). Plan anual de desarrollo educativo municipal 2025 (PADEM). Departamento de Administración de Educación Municipal de Cunco.
______. (2023). Plan de desarrollo comunal 2023–2026 (PLADECO). Municipalidad de Cunco.
Kronqvist, M. (2023). Government steering and government disruption: Co-operation between government and municipal actors in a state-initiated school improvement programme from the municipal actors’ perspective. Nordic Journal of Studies in Educational Policy, 9(2), 113–125. https://doi.org/10.1080/20020317.2023.2189991
Lavonen, J. (2017). Governance decentralisation in education: Finnish innovation in education. Revista de Educación a Distancia, 53. https://doi.org/10.6018/red/53/1
Leithwood, K. (2013). Strong districts and their leadership. The Council of Ontario Directors of Education. Disponible en: https://www.education-leadership-ontario.ca/en/resources/strong-districts-their-leadership/Resources-Research
Ley Orgánica Constitucional de Municipalidades. (26 de marzo de 1988). Diario Oficial, N.º 18.695.
Ley Subvención Escolar Preferencial. (25 de enero de 2008). Diario Oficial Ley, N.º 20.248.
Ley General de Educación (12 de septiembre de 2009). Diario Oficial, N.º 20.370.
Ley Sistema Nacional de Aseguramiento de la Calidad de la Educación Parvularia, Básica y Media y su Fiscalización. (27 de agosto de 2011). Diario Oficial, N.º 20.529.
Ley de Inclusión Escolar que Regula la Admisión de los Estudiantes, Elimina el Financiamiento Compartido y Prohíbe el Lucro en Establecimientos Educacionales que Reciben Aporte del Estado. (29 de mayo de 2015). Diario Oficial, N.º 20.845.
Ley Crea el Sistema de Educación Pública (24 de noviembre de 2017). Diario Oficial, N.º 21.040.
Muñoz, J. L. (2013). Educación y municipio: La importancia de los servicios municipales de educación. Ensayos: Revista de la Facultad de Educación de Albacete, 28, 43–60.
Muñoz, J. L., & Gairín, J. (2014). La implicación de los ayuntamientos en una educación descentralizada. Revista de Educación, (366), 165–188. https://doi.org/10.4438/1988-592X-RE-2014-366-280
______. (2016). Desarrollo educativo en las ciudades españolas: el protagonismo de los ayuntamientos. Revista Electrónica de Investigación Educativa, 18(3), 81-94. Recuperado de http://redie.uabc.mx/redie/article/view/829
OCDE. (2021). Place-based policies for the future. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/place-based-policies-for-the-future_e5ff6716-en.html
Pascual, J., & Orrego, V. (2022). Liderazgo educativo en el nivel intermedio: Lecciones para Chile desde experiencias internacionales. Revista de Estudios y Experiencias en Educación, 21(47), 336–354. https://doi.org/10.21703/0718-5162202202102147018
Pont, B., Nusche, D., & Moorman, H. (2009), Mejorar el liderazgo escolar, Volumen 1: política y práctica. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264074026-es
Prøitz, T., Novak, J., & Mausethagen, S. (2022). Representations of student performance data in local education policy. Educational Assessment Evaluation and Accountability 34, 89–111. https://doi.org/10.1007/s11092-022-09379-x
Reglamento (UE) 2016/679 del Parlamento Europeo y del Consejo, de 27 de abril de 2016, relativo a la protección de las personas físicas en lo que respecta al tratamiento de datos personales y a la libre circulación de estos datos (Reglamento General de Protección de Datos), L 119, 1–88. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2016/679/oj
Raczynski, D., Rivero, R., & Yáñez, T. (2019). Nivel intermedio del sistema escolar en Chile: Normativa y visión de los sostenedores sobre funciones, preparación para el cargo y las prácticas. Calidad en la Educación, (51), 382–420. http://dx.doi.org/10.31619/caledu.n51.680
Sengeh, D., & Winthrop, R. (2022). Transforming education systems: Why, what, and how (Policy Brief). Center for Universal Education, Brookings Institution. https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2022/06/Policy_brief_INGLES_Transforming-education-systems_es-LA.pdf
Sigurðardóttir, S. M., Sigurðardóttir, A. K., & Hansen, B. (2018). Educational leadership at municipality level: Defined roles and responsibilities in legislation. Nordic Journal of Comparative and International Education, 2(2–3), 56–71. https://doi.org/10.7577/njcie.2760
Silva, S., & Fraga, N. (2025). From legal innovation to school reality: Leadership perspectives on inclusive education in Portugal. Education Sciences, 15(10), 1309. https://doi.org/10.3390/educsci15101309
Stake, R. E. (2007). Investigación con estudio de caso. Morata.
Tournier, B., Chimier, C. y Jones, J. (Eds.) (2023). Leading teaching and learning together: The role of the middle tier. Education Development Trust, and UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000384504/PDF/384504eng.pdf.multi
Universitat Autònoma de Barcelona. (2021). Manual de buenas prácticas en investigación. Bellaterra.
Yan, Y., Sano, H., & Sumiya, L. A. (2022). Policy Capacity Matters for Education System Reforms: A Comparative Study of Two Brazilian States. Journal of Comparative Policy Analysis: Research and Practice, 25(2), 253–281. https://doi.org/10.1080/13876988.2022.2110472
Yin, R. (2003). Applications of case study research. Sage.
Zurita, F. (2021). Políticas educacionales y dictadura cívico-militar en Chile (1973–1990): El proceso de transformación neoliberal y autoritario de los espacios formativos y de trabajo del profesorado. Archivos Analíticos de Políticas Educativas, 29(33). https://doi.org/10.14507/epaa.29.4593